است . بطورىكه مقاومت جسورانهء آنان در برابر لشكر تيمور موجب ويرانى كامل شهر شد . با اينكه شهر دوبار دستخوش ويرانى كامل شده است ، حاصلخيزى دشت مجاور و هنرمندى و قدرت روحى اهالى ، آن را به نحوى كه امروز مىبينيم آباد و پرجمعيت كرده است . با اين حال قم از شهرهاى بزرگ ايران بشمار نمىآيد . اين شهر از لحاظ جغرافيائى در سى و سه درجه و چهار دقيقه از خط استوا قرار گرفته است . پس از آنكه سفير از اسب فرود آمد ، با اينكه ميل زياد به استراحت داشت ، حكام شهر مدتى نزد وى ماندند . در ميان گفتگوئى كه بين حضار به عمل مىآمد يكى از حاضران كه گويا قاضى شهر بود به سفير گفت : بىشك از اينكه بين مستقبلين هيچ زنى را مشاهده نكرده‌ايد در شگفت هستيد اما علت اين امر تقدس فوق العادهء مردم اين شهر است كه زنان هيچگاه خود را به اجنبى و بخصوص فرنگيان نشان نمىدهند . و چون سفير علت اين تقدس فوق‌العاده را پرسيد وى جواب داد كه در اين شهر بقعه‌اى بسيار مشهور هست كه به يادبود بانوئى پرهيزگار و ارجمند بنا گرديده است و اين بانو كه نامش ليلاست نوهء دخترى ( محمد ص ) يعنى فرزند على و فاطمه دختر پيامبر بزرگ مسلمانان است « 184 » كه پس از شهادت برادرانش حسين و حسن معصومانه از بغداد گريخته و بدين شهر آمده است . و تذكر داد كه بانوى موصوف پس از ورود به قم كاروانسرائى مجلل و مريضخانه‌اى بزرگ براى اسكان و مداواى غربا و بيماران بنا كرد و پس از گذرانى بسيار دشوار ، زندگى را بدرود گفت و خداوند به شيوه‌اى كه اسرار آن تاكنون بر كسى معلوم نگرديده است او را از نظر مردان پنهان ساخت . در حقيقت مىتوان گفت كه مردم اين نواحى معجزاتى از اين قبيل را كه در دين ما اتفاق افتاده شنيده و افسانه‌هاى نادرست خويش را بر آن اساس ساخته و پرداخته‌اند . در هرحال قاضى مىخواست بفهماند كه زنان شهر بسبب پاىبندى به

--> ( 184 ) نويسندهء سفرنامه ، فاطمهء معصومه ( ع ) را كه دختر امام موسى كاظم ( ع ) است بغلط فرزند فاطمهء زهرا ( ع ) دانسته است . - م .